Czy Europa może uzależnić się od Chin w OZE tak jak od rosyjskiego gazu? Analiza ryzyka

Śmiały równoległ: od gazu do paneli fotowoltaicznych

Kilka lat temu Europa była uzależniona od rosyjskiego gazu aż w 40 procent (szczególnie Niemcy były na poziomie 55 procent). Ten gaz zasilał fabryki, ogrzewał domy, produkcjował prąd. Kiedy Rosja zaatakowała Ukrainę w lutym 2022 roku, ta uzależnienie stało się strategiczną słabością i bronie polityczną. Niemcy zmuszone były szukać alternatywnych źródeł (LNG z USA, Kataru) i płacić 3–5 razy więcej za jednostkę energii.

Dzisiaj Europa importuje 85–92 procent paneli fotowoltaicznych z Chin. Liczby są zaskakująco analogiczne do poprzedniej sytuacji z gazem. Scenariusz zagrożenia wydaje się równie realny: co jeśli Chiny, w ramach konfliktu geopolitycznego (na przykład eskalacji wokół Tajwanu), zatrzymają eksport paneli lub drastycznie podniosą ceny?

Pytanie nie jest hipotetyczne lub spekulacyjne. Jest to jedno z głównych stanowisk, którym zajmuje się Komisja Europejska w ramach Net Zero Industry Act i Ustawy o Suwerenności Krytycznych Surowców. Europa chce się uodpornić na kolejny szok.

Cztery punkty słabości w chińskim łańcuchu wartości

Ryzyko uzależnienia od Chin nie dotyczy tylko paneli słonecznych. To rozszerza się na całą wartość dodaną w sektorze OZE:

1. Rare earth elements — 80+ procent światowej produkcji

Chiny kontrolują 80 procent światowej produkcji rare earth elementów (ce, nd, dy, tb itd.). Te elementy są niezbędne do produkcji magnesów w turbinach wiatrowych, w elektronice mocy (IGBT tranzystory) i w systemach magazynowania. Bez rare earth, nowoczesna turbina wiatrowa jest niemożliwa.

Gdy Chiny w 2010 roku ograniczyły eksport rare earth, ceny skoczyły — w niektórych elementach nawet 800-krotnie. Lekcja jest znana, ale pozostaje bez rozwiązania.

2. Litium i kobalt — 60+ procent przetwarzania

Chiny nie mają największych złóż litu na świecie (to Australia, Chile, Argentyna), ale przetwarzają 60–70 procent światowego litu na chemikalia rdzeniowe dla baterii. To oznacza, że nawet jeśli litium wydobywa się w Chile, rafinerię i produkcję baterii kontrolują Chiny. CATL, BYD — to nazwiska, które znają wszyscy pracownicy sektora.

3. Polysilikon — czarna karta handlu

90 procent polysilikon na świecie pochodzi z Chin. USA i UE zawiesili import z provincji Xinjian z powodu ,, forced labor concerns " — podejrzeń o pracę przymusową. Ale to oznacza, że Europa musi kupować polysilikon z pozostałych chińskich fabryk, które są również zintegrowane z siecią dostaw od Xinjian. Separacja jest technicznie trudna i kosztowna.

4. Invertery — cyberbezpieczeństwo na horyzoncie

Invertery — urządzenia zamieniające prąd stały z paneli na zmienny do sieci — są coraz częściej produkowane w Chinach przez firmy takie jak Huawei, Growatt czy GoodWe. Ten sprzęt kontroluje przepływ energii w sieci, zarządza napięciem, synchronizuje z siecią publiczną.

Jaki jest poziom cyberbezpieczeństwa? Czy Chiny mogą wyłączyć europejskie farmy przez ,, backdoor " w oprogramowaniu? To pytanie nie ma jeszcze oficjalnej, szczegółowej odpowiedzi. UE pracuje nad wymogami bezpieczeństwa cybernetycznego dla urządzeń sieciowych.

Scenariusze ryzyka: co mogłoby się stać

Scenariusz ,, Tajwan "

Jeśli Chiny przystosowaławyby militarnie wkroczić na Tajwan (co mówi się, że mogą zrobić do 2027 roku, choć to spekulacja), światowy shipping zatrzymałby się w ciągu dni. Prawie wszyscy półprzewodniki przechodzą przez Tajwan (TSMC). Polska i Europa straciliby dostęp do paneli, do chipów do inwerterów, do elektroniki w ciągu dni. Farmy byłyby uziemione. Sieć musiałaby polegać na węglu i gazie w stopniu niemożliwym do zaakceptowania.

Scenariusz ,, embargo surowcowe "

Chiny mogłyby ograniczyć eksport rare earth, litu, polysilikon w odpowiedzi na sankcje zachodnie (choć sankcji na Chiny nie ma). To byłoby silniejsze niż rosyjskie embargo gazowe, bo nie ma szybkiego substytutu dla rare earth — Polska nie może ruszyć własne rare earth mines za 6 miesięcy.

Scenariusz ,, dumpingowe ceny "

Zamiast embargo — dumpingowe ceny. Chiny mogą obniżyć ceny paneli do poziomu, w którym żadna europejska fabryka nie może konkurować. To zniszczy europejski przemysł i sprawi, że Europa będzie całkowicie zależna od chińskiego eksportu, bez żadnej alternatywy.

Odpowiedź Europy: NZIA, CBAM, CRMA

Komisja Europejska świadomie tego ryzyka, wprowadza kilka instrumentów:

1. Net Zero Industry Act (NZIA): Celuje do 40 procent europejskiej produkcji krytycznych komponentów (paneli, baterii, turbin wiatru) do 2030 roku w granicach UE.

2. Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM): Cła na produkty importowane (szczególnie z Chin), jeśli pochodzą z bardziej emisyjnych procesów produkcji. To ma zachęcić do produkcji ,, zielonej " w Europie.

3. Critical Raw Materials Act (CRMA): Zmniejszenia ryzyka poprzez dywersyfikację źródeł litu, kobaltu, rare earth z poza Chin — rozwijanie kopalni w Afryce, Australii, Ameryce Południowej.

Problem: wszystkie te instrumenty są długoterminowe (5–10 lat) i kosztowne. Są też podatne na retorty Chin lub,, strategic trade wars ". CBAM może spowodować retorsje handlowe.

Co to oznacza dla Polski?

Polska stoi na linii frontu tego zagadnienia geopolitycznego. Jako kraj mały, bez znaczących złóż surowców, jesteśmy całkowicie uzależnieni od międzynarodowych łańcuchów dostaw.

1. Polska nie będzie mieć europejskiego ,, OPEC " OZE. Nie możemy produkować paneli, rare earth czy baterii taniej niż Chiny.

2. Polska powinna wspierać dywersyfikację dostawców — handlując z Indiami, które zaczynają konkurować z Chinami w produkcji paneli.

3. Polska powinna wspierać unijne inicjatywy NZIA i CRMA, choć będą kosztowne.

Rzeczywistość: polska bezpieczeństwo energetyczne

Żadna polityka ,, dywersyfikacyjna " nie uczyni Polskę całkowicie bezpieczną wobec chińskiego ryzyka. Polska jest zbyt mała. Ale Polska może: (1) inwestować w magazynowanie, (2) inwestować w komponenty (elektronika, nie panele), (3) wspierać europejskie inicjatywy NZIA i CRMA.

Dodatkowy kontekst: geopolityka energii

Unia Europejska nauczyła się z gazu rosyjskiego: zależność od jednego dostawcy to ryzyko. Teraz Unia nauczają się: zależność od chińskich paneli to również ryzyko. To zmienia sposób myślenia o polityce energetycznej.

Polska powinna być częścią tej europejskiej rozmowy, ale również myśleć strategicznie o swoim przypadku. Polska powinna dywersyfikować źródła technologii (panele z Indii, baterie z Europy, elektronika z USA), a nie polegać na jednym kraju.