CBA, OLAF, EPPO — jak trzy instytucje ścigają fraud w projektach OZE i co je od siebie różni

CBA, OLAF, EPPO — jak trzy instytucje ścigają fraud w projektach OZE i co je od siebie różni

👉 W skrócie: Przeszukania w Ministerstwie Klimatu z 21 kwietnia 2026 roku, w których wzięło udział 65 funkcjonariuszy CBA i 4 przedstawicieli OLAF, to przykład egzekucji prawa na trzech poziomach jednocześnie — krajowym (CBA), unijnym administracyjnym (OLAF) i unijnym karnym (EPPO). Te trzy instytucje działają na innych podstawach prawnych, mają inne uprawnienia i różne ścieżki działania. Dla dewelopera OZE, beneficjenta dotacji czy uczestnika rynku certyfikatów — zrozumienie różnicy ma znaczenie praktyczne.

Trzeci artykuł z serii o fraud w OZE. Mechanizmy: część 1. Schematy szczegółowe: część 2.

CBA — polska egzekucja, szeroka jurysdykcja

Centralne Biuro Antykorupcyjne (CBA) jest polską służbą specjalną powołaną do zwalczania korupcji w życiu publicznym i gospodarczym oraz nadużyć w instytucjach państwowych (ustawa z dnia 9 czerwca 2006 r. o CBA). W sprawach dotyczących środków publicznych — w tym dotacji z funduszy krajowych i unijnych — CBA ma uprawnienia do prowadzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych, przeszukań i zatrzymań.

W kontekście OZE CBA działa na co najmniej trzech ścieżkach:

• Na zlecenie prokuratury krajowej — gdy śledztwo jest prowadzone przez polską prokuraturę rejonową lub regionalną
• Na zlecenie EPPO — gdy sprawa dotyczy środków unijnych i Prokuratura Europejska wszczęła postępowanie; CBA pełni wtedy funkcję organu wykonawczego EPPO na terytorium Polski (Rozporządzenie 2017/1939/UE, art. 104)
• Z własnej inicjatywy — w ramach czynności operacyjno-rozpoznawczych prowadzonych przez CBA na podstawie własnych danych wywiadowczych

Przeszukania z 21 kwietnia 2026 r. w resorcie klimatu i NFOŚiGW to działania na zlecenie EPPO — co potwierdza komunikat rządowy (gov.pl, 21.04.2026). 65 funkcjonariuszy CBA + 4 przedstawicieli OLAF uczestniczących w czynnościach to niestandardowa skala jak na jedno postępowanie i sygnał, że sprawa ma charakter transgraiczny lub dotyczy dużego wolumenu dokumentów.

OLAF — europejski inspektor, bez prawa zatrzymania

OLAF (Office européen de lutte antifraude / European Anti-Fraud Office) prowadzi dochodzenia administracyjne — nie karne. To kluczowa różnica. OLAF nie może aresztować, nie stawia zarzutów i nie prowadzi rozpraw sądowych. Może za to:

• Wejść na teren instytucji unijnych i kontrolować dokumenty
• Przeprowadzić kontrole na miejscu w państwach członkowskich we współpracy z krajowymi organami (np. NIK, CBA, ABW)
• Przesłuchiwać świadków i zbierać dowody
• Wydawać rekomendacje odzysku środków do instytucji zarządzających
• Przekazywać akta do EPPO lub prokuratur krajowych z rekomendacją ścigania

Wynik dochodzenia OLAF to raport końcowy z rekomendacjami. Jeśli sprawa kwalifikuje się jako przestępstwo szkodzące budżetowi UE, OLAF przekazuje ją do EPPO. Jeśli kraj nie uczestniczy w EPPO lub sprawa nie spełnia progów EPPO — do prokuratury krajowej. W tle jest zawsze decyzja o odzysku — żądanie zwrotu nienależnie pobranych środków unijnych, niezależnie od wyniku postępowania karnego.

EPPO — europejski prokurator z mocą karną

Prokuratura Europejska (EPPO) działa od 1 czerwca 2021 roku. Jurysdykcja obejmuje przestępstwa przeciwko interesom finansowym UE zgodnie z Dyrektywą PIF — m.in. nadużycia finansowe w dotacjach, pranie pieniędzy z funduszy unijnych, korupcja przy zamówieniach publicznych finansowanych ze środków UE.

Progi finansowe, od których EPPO może wszcząć postępowanie, wynoszą co do zasady 10 000 EUR szkody dla budżetu UE (Rozporządzenie EPPO, art. 25). Poniżej tego progu — sprawa trafia do prokuratury krajowej. Powyżej — EPPO może przejąć sprawę lub wydać polecenia krajowym organom ścigania.

W Polsce EPPO ma delegowanych prokuratorów europejskich (Delegated European Prosecutors, DEPs), którzy prowadzą postępowania na terytorium Polski. To oni — we współpracy z CBA — zarządzali czynnościami z 21 kwietnia 2026 r. (gov.pl, 21.04.2026; EPPO, 2026).

Gdzie te trzy instytucje się stykają w sprawach OZE

W kompleksowej sprawie OZE wszystkie trzy mogą działać jednocześnie — jak w sprawie Czystego Powietrza z kwietnia 2026 roku. OLAF wspiera dochodzenie ekspercko, CBA wykonuje czynności na miejscu, a EPPO kieruje procesem i decyduje o przekazaniu sprawy do krajowego sądu.

Co to oznacza dla dewelopera OZE i beneficjenta dotacji

Trzy praktyczne wnioski dla podmiotów działających legalnie w sektorze OZE:

1. Dokumentacja projektu musi wytrzymać analizę wsteczną. OLAF i EPPO mają zdolność do analizy transakcji i dokumentów z kilku lat wstecz. Standardem w europejskich dochodzeniach jest analiza 5-letnia. Jeśli w projekcie były nieprawidłowości — nawet niezamierzone — prawdopodobieństwo ich wykrycia rośnie wraz z każdą kolejną aktualizacją systemów analitycznych organów kontrolnych.

2. Prefinansowanie bez zabezpieczenia to wzmożona kontrola. Polska na własnym przykładzie pokazała, że programy z prefinansowaniem przyciągają kontrole nieproporcjonalnie duże w stosunku do ich udziału w portfelu dotacji. Uczciwy beneficjent w takim programie może spodziewać się kontroli dokumentacji — to standard, nie podejrzenie.

3. Powiązania właścicielskie między wnioskodawcą a wykonawcą są czerwoną flagą. Nie jest to automatycznie przestępstwo, ale jest to automatycznie punkt wnikliwej weryfikacji. Każda taka struktura wymaga szczególnie przejrzystej i rozbudowanej dokumentacji cenowej.

⚠️ Czego artykuł nie przesądza

Opis ram prawnych i procedur instytucjonalnych nie jest równoznaczny z oceną konkretnych postępowań. Sprawa Czystego Powietrza jest na etapie śledztwa przygotowawczego — nie ma wyroków, a organy ścigania nie ujawniają szczegółów. Artykuł opisuje architekturę systemu, nie wyniki konkretnych postępowań.