Phantom farms, certyfikaty-duchy i zawyżone faktury — trzy schematy wyłudzeń w projektach OZE, które działają latami

Phantom farms, certyfikaty-duchy i zawyżone faktury — trzy schematy wyłudzeń w projektach OZE, które działają latami

👉 W skrócie: Fraud w OZE nie wygląda jak napad na bank. Wygląda jak normalny projekt inwestycyjny — z dokumentacją, decyzjami środowiskowymi, fakturami i audytami. Różnica między legalnym projektem a fraudem często sprowadza się do kilku szczegółów: wartości faktury, daty montażu lub liczby MWh, które system faktycznie wygenerował. Trzy wzorce — phantom project, certyfikaty-duchy i CAPEX manipulation — są konsekwentnie identyfikowane w raportach OLAF jako najczęstsze schematy w europejskim sektorze OZE (OLAF, Annual Reports 2022–2024).

To drugi artykuł z serii o fraud w sektorze OZE. Mechanizmy ogólne i ramy prawne opisaliśmy w: Jak działa fraud w OZE — mapa mechanizmów.

Schemat 1: Phantom project — projekt, który istnieje tylko na papierze

Phantom project (projekt-duch) to jedna z najstarszych i najtrudniejszych do wykrycia form fraud w OZE. W uproszczeniu: frauder przechodzi przez wszystkie formalne etapy projektu — decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach, warunki przyłączenia do sieci, wniosek dotacyjny, a często nawet podpisanie umowy o dofinansowanie — bez intencji (lub możliwości) faktycznej budowy.

Mechanizm ekonomiczny jest prosty. Na każdym etapie projektu jego wycena rośnie. "Projekt z pozwoleniami" jest wart kilkukrotnie więcej niż sam grunt. "Projekt z umową o dofinansowanie" — jeszcze więcej. Frauder monetyzuje każdy etap, sprzedając projekt dalej lub zamykając umowę dotacyjną i znikając przed fazą budowy. Nabywca projektu lub organ dotacyjny zostaje z dokumentacją bez infrastruktury.

W Polsce tym schematem obarczony jest szczególnie rynek projektów PV w fazie deweloperskiej. IEO wskazywało w 2026 roku, że rynek weryfikuje "papierowe projekty" — tysiące projektów z warunkami przyłączenia nigdy nie doczekało się realizacji (IEO, 2026). Część z nich to po prostu biznesowe porażki. Część — według organów ścigania — to celowe fraud.

Jak wygląda weryfikacja: co sprawdza kontroler

Kontrola phantom project opiera się na kilku pytaniach:

Schemat 2: Certyfikaty-duchy — handel energią, której nie było

Świadectwa Pochodzenia Energii (i ich europejski odpowiednik — Guarantees of Origin, GoO) to dokumenty potwierdzające, że określona ilość energii elektrycznej pochodzi ze źródeł odnawialnych. Służą nie tylko do wywiązania się z obowiązku umorzenia, ale są też instrumentem handlowym — kupuje je przemysł i przedsiębiorcy chcący wykazać "zielony" miks w sprawozdaniach ESG.

Fraud certyfikatowy działa na przynajmniej trzech poziomach:

• Podwójne wystawianie — ta sama energia jest raportowana do dwóch systemów certyfikacji (krajowego i europejskiego) i generuje dwa zestawy certyfikatów, z których jeden jest nienależny
• Zawyżony wolumen — instalacja raportuje do rejestru URE / TGE wyższy wolumen produkcji niż wynika z odczytów licznika; różnica trafia jako certyfikaty do sprzedaży
• Certyfikaty bez źródła — wpis do systemu dla instalacji, która nie istnieje lub nie działa; wymaga dostępu do systemu rejestracyjnego lub korupcji wewnątrz rejestru

W Polsce rejestr świadectw pochodzenia prowadzi TGE (Towarowa Giełda Energii). Obrót certyfikatami podlega nadzorowi URE i Komisji Nadzoru Finansowego (w zakresie rynku towarowego). Nieprawidłowości w certyfikatach OZE były przedmiotem dochodzeń w kilku państwach UE — Komisja Europejska zaktualizowała dyrektywę RED III m.in. po to, by wzmocnić integralność systemu GoO (Dyrektywa 2023/2413/UE).

Schemat 3: CAPEX manipulation — projekt realny, faktura fikcyjna

Najbardziej rozpowszechniony i najtrudniejszy do jednoznacznego zakwalifikowania schemat. Projekt OZE istnieje i działa — ale koszt inwestycji wykazany w dokumentacji dotacyjnej jest wyższy niż rzeczywisty. Ponieważ dofinansowanie w wielu programach wyrażone jest jako procent kosztu kwalifikowalnego, każde 100 zł nadmuchane w CAPEX przekłada się na nienależną wypłatę w wysokości X% × 100 zł.

W programie Czyste Powietrze CBA dokumentuje drzwi za 40 000 zł i okna wycenione o 140% powyżej cen rynkowych (gov.pl, 21.04.2026). Mechanizm w projektach komercyjnych (farmy PV, BESS) jest taki sam, tylko skala inna — zawyżony koszt turbiny, falownika, kabla czy prac budowlanych. Przy projekcie wartości 20 mln zł nawet 10% zawyżenie CAPEX to 2 mln zł nienależnego dofinansowania.

Schemat jest trudny do wykrycia, bo:

• Ceny sprzętu OZE są zmienne i zależne od dostawcy, kursu walut, terminu zakupu
• Faktury są wystawiane przez legalnie działające firmy
• Tylko porównanie z bazą danych analogicznych projektów w tym samym czasie i regionie ujawnia statystyczną anomalię

Organy kontroli (NIK, OLAF, EPPO) coraz częściej stosują właśnie tę metodę: analizę porównawczą kosztów analogicznych projektów w bazie danych — zamiast weryfikacji każdej faktury z osobna.

Wspólny mianownik: słaby audyt ex-ante

We wszystkich trzech schematach kluczowym czynnikiem umożliwiającym fraud jest moment, w którym dokumentacja jest weryfikowana. W systemach dotacyjnych z prefinansowaniem — środki trafiają do beneficjenta zanim projekt jest w pełni zrealizowany i zweryfikowany. To okno, w którym każdy z trzech schematów działa najefektywniej.

Polska doświadczyła tego w 2022 roku, gdy wprowadzono prefinansowanie w Czystym Powietrzu bez mechanizmu zabezpieczenia. Efekt opisała prokuratura i CBA trzy lata później. Unia Europejska po podobnych doświadczeniach z funduszami EFRR w sektorze OZE (Bułgaria, Rumunia — kilkanaście dochodzeń OLAF 2016–2021) wprowadza obowiązek weryfikacji ex-ante dla projektów powyżej określonego progu wartości.

⚠️ Perspektywa ostrożna: co te schematy nie oznaczają

• Nie każdy projekt papierowy to fraud. Wiele projektów OZE nie dochodzi do realizacji z powodów biznesowych, technicznych lub regulacyjnych — nie z powodu złej woli. Rynek projektów deweloperskich jest ryzykowny i strat jest w nim więcej niż w sektorach tradycyjnych.
• Nie każda zawyżona faktura to przestępstwo. Błędy w wycenach, brak rozeznania rynkowego, spekulacyjne wyceny sprzętu — to może być niestaranność, nie celowe działanie. Kwestię ustalają organy ścigania, nie artykuły.
• Certyfikaty mają legalny rynek. Handel GoO i świadectwami pochodzenia to legalna i potrzebna działalność. Fraud stanowi jego margines, nie normę.